Een vaccin tegen complotdenken (I)

In deze turbulente tijden kan je er niet meer naast kijken: de vele complottheorieën die circuleren op sociale media, de ene nog ongelooflijker dan de andere. De coronapandemie wekt bij veel mensen gevoelens van angst, onzekerheid en boosheid op, waardoor ze op zoek gaan naar een houvast. Soms vinden ze die houvast in een complottheorie en een (online) gemeenschap van believers.

Er is een overvloed aan samenzweringstheorieën, maar hier is alvast een kleine greep aan wat je zoal tegenkomt online:

  • De Chinese overheid zou het coronavirus gemaakt hebben in een lab en het daarna laten ontsnappen.
  • Bill Gates zou chips willen inplanten via vaccins om miljarden mensen vanop afstand te kunnen manipuleren.
  • Volgens QAnon, een online complotbeweging uit de V.S., zouden Joe Biden en Hillary Clinton deel uitmaken van een satanisch pedofielennetwerk dat elk jaar duizenden kinderen ontvoert.

Naast een pandemie, is er dus ook een infodemie, een plaag van desinformatie, complottheorieën en broodje-aapverhalen die in een razend tempo circuleren op sociale media.

Complottheorieën hebben altijd al bestaan, maar vandaag kunnen ze zich onbeperkt verspreiden dankzij het internet en de globalisering. Het internet dient in feite als een soort “superverspreider” van al deze verhalen. Het fabriceren en verspreiden van valse informatie is spotgoedkoop geworden. Je hoeft enkel maar een sociale media-account te hebben waarmee je duizenden mensen bereikt en je kan je theorie in principe ‘viraal’ laten gaan.

In dit digitale tijdperk ontstaat er dus al snel een ongelijke strijd tussen desinformatie en waarheid. Het factchecken en weerleggen van al die desinformatie en complottheorieën is immers onmogelijk, simpelweg omdat er teveel van zijn.

Toch moeten we er ons tegen wapenen. Een van de manieren om dat te doen is door een paar eenvoudige principes van kritisch denken aan te leren. Kritisch denken vormt een schild tegen desinformatie.  

1. Complotdenkers: wie zijn ze? Wat drijft hen?

Complotdenken komt in verschillende gradaties. Je hebt ‘twijfelaars’ en ‘diehards’ (en uiteraard alles daartussen). Twijfelaars flirten met een complotidee zonder er zich volledig aan te binden. Ze laten bijvoorbeeld de mogelijkheid open dat het coronavirus gemaakt is in een Chinees lab, maar zijn er niet zeker van. De categorie van twijfelaars is de grootste. Onderzoek heeft uitgewezen dat zowat iedereen wel een of andere complottheorie aanhangt. Zo denkt maar liefst 60% van de Amerikanen dat John F. Kennedy vermoord is door de maffia, de CIA of de Amerikaanse regering. Complotdenkers zijn dus niet per se gekke mannen met een aluminium hoedje die in een kelder achter hun pc zitten.

2. Hoe schadelijk is complotdenken?

Sommige mensen raken gefascineerd door complottheorieën omdat ze fantasierijk, spannend of simpelweg totaal van de pot gerukt zijn. Maar complottheorieën zijn niet altijd zo onschuldig. Mensen kunnen er zo diep worden ingezogen dat ze de voeling met de realiteit verliezen. De complottheorie wordt een obsessie: mensen beginnen uren te spenderen online om ‘bewijzen’ te vinden en anderen te overtuigen dat de officiële versie van de feiten niet klopt. Zo raken ze uiteindelijk vervreemd van hun eigen familie en vrienden.

Complotdenkers schaden niet alleen zichzelf en hun naasten, maar ook veel buitenstaanders. Ze uiten bijvoorbeeld valse beschuldigingen tegen mensen die niks gedaan hebben of ze overtuigen anderen dat ze de waarheid spreken, waardoor ook zij in het moeras van alternatieve feiten worden meegetrokken. Het tragische is dat complotdenkers dit vaak doen in de volle overtuiging dat ze strijden voor de goede zaak.

Daar komt nog bij dat complotdenken in tijden van pandemieën ronduit gevaarlijk is. Mensen zullen zichzelf en anderen onvoldoende beschermen als ze denken dat corona maar een griepje is of – nog straffer – een verzinsel van ‘de nieuwe wereldorde’ om iedereen onder de knoet te krijgen.

3. Beter voorkomen dan genezen

Hoe we precies met complotdenkers moeten omgaan is een delicate kwestie. Mensen die in complotten geloven als ‘dom’ of ‘gek’ bestempelen, kan een bevredigend gevoel bezorgen, maar het brengt ons zelden vooruit. Het zorgt er enkel voor dat de persoon in kwestie zich nog meer zal ingraven en nog meer zal terugtrekken onder gelijkgezinden. Langdurig in discussie gaan levert meestal ook niet veel op. Believers in complotten hebben vaak al een heleboel gelezen over het onderwerp, waardoor ze hun discussiepartners onder tafel praten.

De beste methode blijkt vooralsnog preventie te zijn: voorkomen dat mensen überhaupt verleid worden om complottheorieën te geloven.

4. Vooruitblik: hoe bouw je een betrouwbare kaart op van de werkelijkheid?

Copyright Pixabay

Om op deze vraag een antwoord te bieden, zal ik een reeks posts schrijven over complottheorieën en kritisch denken. Deze reeks kan je zien als een soort vaccin tegen complotdenken. Ze kan nuttig zijn voor verschillende soorten mensen: voor jongeren die zich willen wapenen tegen complotdenken, voor ‘complottwijfelaars’ en voor mensen met hen in contact komen en niet goed weten hoe ze hen immuun kunnen maken. Ook leerkrachten die hun leerlingen iets willen bijbrengen over kritisch denken kunnen misschien iets hebben aan deze reeks. Ik baseer mezelf op een aantal boeken over kritisch denken en complottheorieën die je in onderaan deze tekst terugvindt. Daarnaast doe ik ook beroep op wat ik onthouden heb uit mijn studie Wijsbegeerte en hoe ik zelf doorheen de jaren kwaliteitsvolle en minder kwaliteitsvolle bronnen heb leren onderscheiden.

Mijn aanpak is iets anders dan de gebruikelijke. In de eerste plaats zal ik niet proberen om complottheorieën of desinformatie over COVID-19 te ontkrachten. Mijn bedoeling is eerder om op een dieper niveau te werken, namelijk op het niveau van onze ‘epistemologie’. Epistemologie – afkomstig van het Griekse woord voor kennis, epistème – slaat op de manieren waarop we betrouwbare kennis over de wereld vergaren. Relevante vragen zijn daarbij: welke bronnen van kennis hebben we? Hoe bepalen we of ze betrouwbaar zijn? Hoeveel zekerheid kunnen we redelijkerwijs hebben? Wat moeten we doen als er veel onzekerheid is? Enzovoort.

Het is duidelijk dat deze vragen ook buiten de context van complottheorieën erg belangrijk zijn. Als we geen betrouwbare kennis opdoen over te wereld, is het alsof we door een bos wandelen zonder kaart of GPS. De kans dat we verdwalen of gevaren niet zien aankomen zal bijzonder groot zijn. Daarom is het geen overbodige luxe om over onze kennis en ons wereldbeeld na te denken.

In de volgende posts zal ik de volgende vragen onderzoeken:

  • Welk wereldbeeld schuilt er achter complottheorieën?
  • Waarom is complotdenken zo verleidelijk?
  • Welke psychologische biases zijn kenmerkend voor complotdenken?
  • Welke principes van kritisch denken voorkomen dat je in het konijnenhol van complottheorieën valt?
  • Wat zijn (on)betrouwbare bronnen?
  • Zijn nieuwsmedia, de overheid, wetenschappers ideologisch vooringenomen (‘biased’)? Heb je zelf een bias? Hoe detecteer je dat?

Verder lezen

Website Gezondheid en Wetenschap: Dossier coronavirus

Johan Braeckman en Maarten Boudry (2011), De ongelovige Thomas heeft een punt

Brecht Decoene (2016), Achterdocht, tussen feit en fictie: Kritisch omgaan met complottheorieën

Marleen Finoulst (red.) (2020), Dokter Google

Joseph R. Uscinski (2019), Conspiracy Theories: A Primer.

2 reacties

  1. Ik begrijp het ,Thomas, je bent een complot aan het smeden om ons allen te overtuigen dat complotdenken fout is. In dit complot trap ik niet hoor! Grapje…. het is heel goed dat je mensen leert om kritisch te denken en alle circulerende cowboyverhalen overboord gooit! Mensen kunnen teveel gemanipuleerd worden als men hen bang maakt met verzonnen feiten. Dat is alleen maar in het voordeel van wie erop uit is macht te verwerven! M.I.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *