Staren naar de navel van de kosmos: over Hawking en co.

Even een open deur intrappen. Stephen Hawking is echt wel een geniaal wetenschapper. Daar is iedereen het over eens, zelfs al begrijpen weinig mensen zijn theorieën. Zijn lezingen zijn enorm populair en ze inspireren veel jongeren om aan wetenschap te doen.
Er is zelfs een heuse cultus ontstaan rondom Hawking, vooral buiten de wetenschappelijke wereld. Kathleen Cools van Terzake ging onlangs bij hem op ‘audiëntie’.

maxresdefault
Stephen Hawking en Homer Simpson

Hawking heeft bovendien gelijk. De kosmos is fascinerend. Als we beseffen hoe onmetelijk de ruimte is – voor zover ons voorstellingsvermogen dat aankan – geraken velen onder ons in een staat van perplexiteit en verwondering, die soms mystiek of religieus kan aanvoelen. Net als vele andere kinderen droomde ik vroeger ook weg om in mijn fantasie door de ruimte te reizen, naar de talloze sterren en planeten. Sterren in alle geuren en kleuren, planeten die lijken op de onze maar toch weer anders waren, planeten die een thuis vormen voor intelligente wezens, … over de ruimte fantaseren is iets wat mensen al duizenden jaren met plezier (of soms met angst) doen.
De serie Cosmos uit de jaren tachtig is een prachtige ode aan de sirenenzang van de ruimte, aan de drang om die ruimte ooit verder en verder te exploreren. De presentator en NASA-wetenschapper, Carl Sagan was een subliem wetenschapper, een dromerige poëet die van zijn kijkers op slag ‘kosmopolieten’ maakte, oftewel ‘burgers van de kosmos’.
Bekijk hier de legendarische eerste minuten van de Cosmos-serie.
CarlSagan_20080903-full
Carl Sagan, held van de kosmos

Maar nu komt de domper. Theoretische kosmologie is ongetwijfeld leuk voor Stephen Hawking en een paar whizzkids die gebeten zijn door de kosmische microbe. Maar zijn we niet te onkritisch geworden voor deze wetenschap? Overschatten we de existentiële dimensie van toekomstige, kosmologische inzichten niet?
Laat ons even kijken naar waar de huidige kosmologen zoal mee bezig zijn. Het opstellen van een grote eenheidstheorie (de zgn. great unified theory of GUT) is binnen de fysica de heilige graal. De GUT zou ons meer leren over het ontstaan van de kosmos, over zwarte gaten, over de vier fundamentele natuurkrachten, enzovoort. Als de goden ons goed gezind zijn, komen we uiteindelijk tot een elegante theorie die al ons fysische kennis verenigt en verklaart.
Dat is allemaal heel mooi, maar het prijskaartje is enorm. Het CERN in Génève pompt miljarden in de deeltjesversneller in een poging om tot de GUT te komen. De vraag is of dat wel de moeite waard is. Als heel het CERN-project draait om de graal van theoretische elegantie, denk ik dat we onze miljarden voorlopig aan nuttigere dingen kunnen besteden. Met name aan wetenschappelijk onderzoek dat veel meer welzijn kan opleveren, zoals onderzoek naar medicijnen of natuurbehoud. Een goedkoper en beter vaccin tegen kinkhoest ontwikkelen is misschien minder sexy dan een deeltjesversneller, maar zo’n onderzoek redt wel talloze mensenlevens.
lhc
De Large Hadron Collider (deeltjesversneller) van het CERN. Indrukwekkend maar ook astronomisch duur (7.5 miljard euro).

Voor alle duidelijkheid: mensen wetenschappelijk geletterd maken is ongelooflijk nuttig. Ik heb vroeger veel fascinerende boeken gelezen van Stephen Hawking en Brian Greene. Deze boeken maakten vooral de theorieën van Einstein en van de kwantummechanica meer begrijpelijk. Ik leerde hoe de tijd trager tikt als je heel snel gaat, hoe ruimte en tijd vloeibare continua zijn, hoe vreemd dingen zich gedragen op quantumniveau en wat voor monsters zwarte gaten zijn. Kwantummechanica en relativiteit zijn niet alleen bizar, ze zijn ook ongelooflijk nuttig geweest. Zonder inzichten uit de kwantummechanica hadden we waarschijnlijk nooit computers ontwikkeld.
bones-board
De huidige kosmologie is echter zo complex, specialistisch en esoterisch geworden, dat je je kunt afvragen of de gemiddelde wereldburger er nog iets aan heeft. Het kan aan mij liggen maar ik ken weinig praktische toepassingen die inzichten over zwarte gaten of de oerknal hebben voortgebracht. De bewijslast ligt alleszins bij de topwetenschappers om aan te tonen wat de peperdure zoektocht naar een eenheidstheorie concreet kan bijdragen aan de mensheid (op vlak van technologie, gezondheid en welzijn).
Het zou natuurlijk zijn leuk als we wisten hoe de oerknal precies in zijn werk ging, maar laat ons eerlijk zijn:  de meeste mensen, die geen astrofysica hebben gestudeerd, zullen er niet al te lang van wakker liggen. Het dagelijks leven van ieder van ons zal er niet door veranderen. Ons wereldbeeld zal een beetje bijgepast worden hoogstens. Maar na een momentje van verwondering zullen we toch weer snel terugkeren naar de orde van de dag.
De kosmos vertelt ons veel over het verlangen van de mens om nieuwe horizonten op te zoeken en te fantaseren over andere levensvormen. Die nieuwe werelden zouden onze soort kunnen redden als we de aarde om zeep hebben geholpen. Dit is voorlopig echter meer fantasie dan realiteit. De onherbergzaamheid en de immensiteit van de ruimte stelt de mens voor enorme uitdagingen die we de eerstvolgende eeuwen waarschijnlijk nog niet aankunnen.
Wegdromen en mediteren over de ruimte is leuk en goedkoop. Daarvoor zijn wiskundige formules van de huidige kosmologie of zwarte gaten-modellen meestal irrelevant. ‘Filosofie is dood. Of bijna dood’, zei Hawking tijdens Terzake. Als Hawking al gelijk zou hebben, dan geldt dit misschien ook voor zijn eigen vakgebied, de theoretische kosmologie. De lyrische standaardzinnetjes over de kosmos die uit Hawkings spraakcomputer komen, verhullen dat deze wetenschapstak zijn praktische en filosofische relevantie grotendeels heeft verloren.
Het existentiële belang van de complexe inzichten en formules die de kosmologie nog zal voortbrengen, wordt dus overdreven. Voor onze menselijke identiteit is evolutiebiologie een pak relevanter: onze verwantschap met primaten, de razendsnelle evolutie van ons brein, de relatie tussen onze genen en de omgeving… Voor de toekomst van onze identiteit moeten we eerder aandacht besteden aan kunstmatige intelligentie en de breinwetenschappen om onszelf te doorgronden. De snelheid waarmee zwarte gaten verdampen of de variëteit aan deeltjes die ontstonden vlak na de oerknal zullen ons wellicht weinig leren over wat voor wezen de mens is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *