Vergeven en vergeten

Wat betekent het om iemand  te vergeven? Vergiffenis is in essentie een geste van de vergever aan iemand geeft die hem onrecht heeft ongedaan. De vergever houdt hem (of haar) verantwoordelijk voor wat hij gedaan heeft, maar bevrijdt de dader tegelijk van iets. Hij moet het onrecht niet langer rechtzetten of goedmaken.
Psychologisch houdt vergiffenis voor de vergever in dat hij zijn woede of ‘morele haat’ tegenover de dader laat varen. Het kan zijn dat de vergever en de dader zich daarna verzoenen of  dat de vergever de dader nooit meer wil zien.
.

330px-Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_The_Return_of_the_Prodigal_Son_-_Father_and_Son
Onze moderne ideeën over vergiffenis zijn nog steeds beïnvloed door de christelijke traditie, waarin vergiffenis als een van de belangrijkste deugden wordt aanzien. Plato en Aristoteles daarentegen zagen een grote bereidheid om te vergeven niet per se als een deugd.

 
Ondanks onze natuurlijke impuls tot wraak – zeker in de eerste fase van emotionele verhitting – ervaren we het schenken van vergiffenis vaak als heilzaam voor onszelf. Het geeft ons psychische rust. Het geleidelijk aan loslaten van al die opgestapelde haat en woede kan enorm bevrijdend zijn.
Het is bovendien nobel om iemand te vergeven. Diegene die vergeeft aanvaardt de morele feilbaarheid van de ander (en eigenlijk van de mensheid in het algemeen).
Vergeven heeft dikwijls ook een groot sociaal nut. Aan de ‘morele ballingschap’ van de dader komt een einde


Vergiffenis op grote schaal is soms noodzakelijk om een ontwrichte samenleving weer op orde te krijgen. De Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie (TRC) onder leiding van Desmond Tutu werd opgericht om in het reine te komen met het apartheidsverleden. Men besloot om veel apartheidsdaders amnestie te verlenen op voorwaarde dat ze de waarheid zouden spreken over de misdaden die ze hadden gepleegd.
Veel slachtoffers van de apartheid mochten uitgebreid getuigen om het louteringsproces te bevorderen. Net zoals bij vergiffenis geschonken door één persoon, is de vergiffenis van een een volk (de blanke Zuid-Afrikanen) door een ander volk (de zwarten)  een moeizaam proces. De verscheurende, emotionele tweestrijd tussen vergevingsgezindheid en wraak woedt bij veel Zuid-Afrikanen nu nog altijd voort. Het maakt dat Zuid-Afrika nog steeds een verscheurde natie is..
South African Truth

Het gaat echter bij vergeven niet enkel om een proces van psychologische loutering of om het loslaten van onze woede. Dit zouden we ook kunnen bereiken door een  (hypothetische) pil die ons geheugen wist. Als we iemand vergeven gewoon omdat we zijn of haar wandaad niet meer herinneren, kunnen we niet spreken van een juiste vorm van vergiffenis.

Het zou ook kunnen dat iemand simpelweg geen woede voelt voor een gruwelijke daad – uit onverschilligheid of gevoelsarmoede – en hij de dader daarom ‘vergeeft’. Ook hier kunnen we niet spreken van echte vergiffenis.
Vergiffenis is dus duidelijk onderworpen aan bepaalde morele criteria. In het ideale geval zou degene die het kwaad heeft aangericht oprechte spijt moeten voelen en empathie moeten tonen met de slachtoffers. Hij zou ook het voornemen moeten hebben om zijn leven te beteren.




Er zijn vormen van vergiffenis die problematisch zijn. Meestal zit het probleem in de eenzijdigheid van de relatie. Sommige mensen zijn bijvoorbeeld bereid om personen die geen enkele vorm van spijt of wroeging hebben ook te vergeven. Er is een traditie – gevoed door de christelijke moraal – die zegt dat ook deze vorm van vergiffenis juist is. Door iemand te vergeven die geen spijt voelt, laten we hem zien dat we onze woede kunnen loslaten en moreel op een hoger niveau spelen dan de ‘zondaar’, zo luidt de redenering. Maar die redenering is verkeerd. De vergever is te veel gefocust op de ‘overwinning’ die hij moet boeken op de dader. Die overwinning moet de pijn verdringen die de vergever voelt omdat de dader niet tot inkeer is gekomen.

praying_man_at_altar
Het evangelie schrijft een verregaande vergevingsgezindheid voor. Dit christelijke voorschrift steunt op het idee dat ieder mens verleid wordt door zonde en er vroeg of laat aan ten prooi zal vallen. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje, volgens de christenen .

Sommige andere vormen van vergiffenis zijn verkeerd omdat er een lichtzinnig idee over morele verantwoordelijkheid achter schuilt. Ze vloeien voort uit een te zwak moreel oordeel. Neem het geval van een vrouw die gedurende lange tijd mishandeld wordt door haar echtgenoot. Na iedere mishandeling zegt hij dat hij zijn leven zal beteren en dat hij zijn woede en frustraties niet meer op haar zal bekoelen. De vrouw vergeeft het hem telkens, maar hij hervalt steeds in zijn oude gewoonte. Ze blijft hem toch vergeven omdat hij toch veel stress op het werk heeft, de kinderen dikwijls onhandelbaar zijn, ze zelf soms humeurig is als hij thuiskomt, enzovoort. Het wegredeneren van de verantwoordelijkheid van haar man, is vooral bedoeld om het emotioneel conflict bij haarzelf (‘hij behandelt mij als rotte vis en toch blijf ik bij hem’) op te heffen. Het gemakkelijk schenken van vergiffenis is kan dus een middel zijn om (meer) psychologisch comfort te brengen. Een gelijkaardig geval is wanneer iemand een ander vergeeft omdat hij ‘toch niet beter weet’ of ‘verdwaald is’.. Als we de verantwoordelijkheid van de ander ontkennen (terecht of onterecht) kan dit echter geen authentieke vorm van vergeven zijn.

Er bestaan nog andere vormen van onvolmaakte vergiffenis. Kan je bijvoorbeeld iemand vergeven die al overleden is? Als degene die je onrecht heeft aangedaan, niet meer leeft, kan hij of zij niet meer tot inkeer komen, noch om vergiffenis vragen. Als je een waarschijnlijk scenario zou kunnen inbeelden waarin de overleden dader dit wel zou doen, lijkt vergiffenis wel een juiste stap. Op basis van de levensloop van de dader zou je zo’n scenario kunnen construeren.
forgive_yourself_by_smile_beautiful89
Is het mogelijk je jezelf vergeven? Op het eerste zicht is dit paradoxaal. Het is een beetje zoals jezelf een geschenk geven en ‘dank u’ zeggen.  Iemand anders kan je vergeven, maar jijzelf lijkt niet in de positie om dat te doen. Anderzijds kunnen we door iemand anders te schaden ook onszelf schaden. Als mensen verschrikkelijke dingen doen verlagen ze zichzelf en dit kan bij henzelf ook tot grote ontreddering zorgen. Na een lang proces van wroeging kan iemand besluiten om het ‘hoofdstuk voor hemzelf af te sluiten’ zoals dat clichématig heet. De vraag is dan wie vergeeft dan wie? Splitsen we ons zelf op in een vroeger zelf (het ‘ik’ dat verantwoordelijk is voor de verschrikkelijke daad) en een huidig zelf (het ‘ik’ dat tot inkeer is gekomen)? Het blijft een vreemd gegeven.
Bestaan er objectief onvergeeflijke daden? In de lijn van het vorige stuk over wraak, denk ik dat die inderdaad bestaan. Al mogen we de helende kracht van tijd, reflectie en loutering nooit onderschatten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *