Je (on)verdiende loon? Wraak vroeger en nu


Is wraak altijd verkeerd? Waar komt wraak vandaan? Welke rol speelt wraak in onze hoofden vandaag? Over deze vragen wil ik me buigen.
Binnen de maatschappij bestaan er twee uiteenlopende stromingen over de morele toelaatbaarheid van wraak. De eerste stroming die wraak streng veroordeelt, wordt door veel morele leidersfiguren verdedigd. Jezus predikte al in het Nieuwe Testament dat het beter was om je vijand de andere wang toe te keren. De Britse filosoof Francis Bacon verkondigde iets gelijkaardigs:

In taking revenge, a man is but even with his enemy; but in passing it over, he is superior.”

Hij vond dat het pad van vergiffenis de moreel hogere route was die we altijd moeten volgen. Wraak is een onbeschaafde en immorele impuls die we actief moeten onderdrukken in een rechtstaat. Het staat haaks op de humanistische waarden die sinds de Verlichting algemeen aanvaard zijn.

gandhi-eye-for-an-eye_i-G-61-6137-S83G100Z
 
 
Anderzijds kent (bijna) iedereen de drang om iemand te laten boeten voor zwaar onrecht. Ons instinctief rechtvaardigheidsgevoel geeft soms aan dat wraak de moreel juiste manier van handelen is. Het lijkt bijvoorbeeld rechtvaardig dat iemand die een gruwelijke misdaad begaat tegen een iemand die ons dierbaar is, daar een zware prijs voor moet betalen. Als zulke daden vergeld kunnen worden,  hebben veel mensen het gevoel dat ‘het evenwicht’ hersteld is. Het geeft hen en de mensen die met hen meevoelen vaak voldoening en gemoedsrust.
 

verkeersagressie
We voelen als niet alleen in extreme situaties de behoefte om het iemand betaald te zetten. Wanneer we in het verkeer te maken krijgen met asociale chauffeurs of als we ons verraden voelen door een vriend, voelen we evengoed wraakgevoelens die ze met wisselend succes kunnen intomen. ‘Revenge may be wicked, but it’s natural.’ (W. Thackeray)

Onze drang om te vergelden is ontstaan als een evolutionair wapen. Het feit dat je in staat bent om hard terug te slaan is belangrijk in de overlevingsstrijd. Het laat zien dat er niet met je te sollen valt.  Wraak is dus ontstaan als een biologisch mechanisme om vijanden af te schrikken.
In de menselijke cultuur was (en is) wraak niet alleen een verdedigingsmechanisme, maar ook een vorm van sanctioneren. Dit sanctioneren is gemotiveerd vanuit een morele doelstelling. Soms willen mensen de boosdoener (letterlijk) een geweten schoppen, hem dwingen tot inkeer door middel van geweld. Het tragische is natuurlijk dat geweld daar zelden of nooit in slaagt.
 


redwedding2
Morele regels gestoeld op eer en bloedwraak zijn ondertussen in zowat alle democratische rechtsstaten verboden. Toch spreken wraakthema’s het grote publiek nog steeds aan, anders zou Game of Thrones niet zo populair zijn.

Voor het grootste deel van de geschiedenis gold de wraakmoraal – bvb. tijdens de Middeleeuwen, bij Germaanse stammen, bij Oud-Griekse krijgers (zie de Ilias van Homerus) –  als de uitgelezen manier om conflicten te beslechten. Hoewel bloedwraak voor ons een relikwie lijkt uit een ver en gewelddadig verleden, wordt ze in sommige gemeenschappen nog toegepast. Hedendaagse misdaadorganisaties, zoals de Albanese en Siciliaanse maffia, Latijns-Amerikaanse street gangs en sommige Turkse gemeenschappen volgen een strikte code gebaseerd op familie-eer en wraak. Bij die misdaadgroepen gaat het vooral om het behouden van de eer van jezelf en de familie of gang waartoe je behoort. Gangsters en maffiosi proberen een onverschrokken en gewelddadig imago op te bouwen om hun vijanden af te schrikken.

“Voor het grootste deel van de geschiedenis was de wraakmoraal het meest belangrijke morele systeem.”

De oorspronkelijke wraakmoraal die in de Middeleeuwen en de Oudheid werd toegepast, was meestal geen blind en chaotisch systeem. De wraak werd zorgvuldig afgemeten zodat ze het aangedane onrecht niet overtrof. ‘Oog om oog, tand om tand’ – maar ook niet meer dan oog of een tand –  was het devies (de zgn. ‘lex talionis’). Wanneer wraak buiten proportie was, was ze onrechtvaardig en liep het conflict al snel uit de hand. Dit wou men meestal koste wat het kost vermijden. Deze wraakmoraal was dus rationeler en ‘koelbloediger’ dan we op het eerste zicht zouden verwachten. Vergelding had zijn eigen regels en logica. Het was een rechtssysteem ‘avant la lettre’, zij het wel een dat gebaseerd was op geweld. Dit is tegelijk ook het grootste gevaar. Geweld heeft immers voortdurend de neiging om te escaleren en te eindigen in een spiraal van dood en ellende.
 

street-gang
Wraakcodes zijn niet enkel relikwieën uit een barbaars verleden. Gangsterbendes in grote steden gebruiken vaak geweld en vergelding om hun ‘street credibility’ te behouden.

Sinds de komst van een rechtstaat aanvaarden we niet langer dat individuen het heft in eigen handen nemen en zelf onrecht vergelden (zgn. ‘eigenrichting’). De taak om misdadigers te vervolgen werd – door middel van een ongeschreven ‘sociaal contract’ – overgedragen aan een  de staat, d.w.z. een neutrale, onpartijdige macht.
In ons strafrecht wordt wraak niet langer aanzien als een van de redenen om te straffen. De taak van de staat bestaat er niet in om de wraak van de slachtoffers uit te voeren. De staat, vertegenwoordigd door het openbaar ministerie, handelt in de eerste plaats in het belang van de gemeenschap en slechts indirect of in de tweede plaats in het belang van de slachtoffers (al is er wel steeds meer aandacht voor de belangen van de slachtoffers in de vorm van nieuwe slachtofferrechten).

“Sinds de komst van een rechtstaat aanvaarden we niet langer dat individuen het heft in eigen handen nemen en zelf onrecht vergelden.”

Het bestraffen van misdadigers heeft een meervoudige functie. Men wil de samenleving beschermen, men wil potentiële misdadigers afschrikken en misdaad in het algemeen ontmoedigen. Tot slot is het ook de bedoeling dat veroordeelden door hun straf tot inkeer komen en zich daarna opnieuw maatschappelijk integreren zonder te hervallen. Vooral op die laatste functie van het bestraffen- de re-integratie en ‘heropvoeding’ van de veroordeelde – komt steeds meer de nadruk te liggen. Het invoeren van wraak als strafdoel zou onverstandig zijn, omdat het haaks staat op die re-integratie.

Wraak wordt daarom terecht geweerd uit ons juridisch en maatschappelijk discours over straf. Moesten we dit woord wel vaak gebruiken zouden er zeer negatieve maatschappelijke gevolgen uit voortvloeien. Het zou wraak meer sociaal aanvaard maken waardoor we de maatschappij op een gevaarlijk hellend vlak zou terechtkomen. Sommigen zouden wraak ook geoorloofd beginnen vinden voor lichtere misdrijven of simpelweg omdat ze zich beledigd voelen. Vrijgelaten veroordeelden zouden (nog meer) paria’s kunnen worden en slachtoffer worden van geweld en agressie.
Het invoeren van de doodstraf zou bijna onvermijdelijk leiden tot schendingen van mensenrechten en executies van mensen die achteraf onschuldig blijken (zoals dat in de V.S. en China het geval is). De keerzijde hiervan is dat slachtoffers van zware misdrijven of hun nabestaanden soms het gevoel zullen hebben dat de veroordeelde dader er ‘te goedkoop van af komt’. Ze vinden dat de dader ‘een korting’ heeft gekregen die hij niet verdient, nl., een te kleine portie van het lijden dat hij of zij zelf heeft toegediend aan anderen.
marc-dutroux

Wraak wordt zelden vermeld als motivatie om te straffen. Vaak wordt de zin ‘gerechtigheid is geschied’ gebruikt om het gevoel van vergelding eufemistisch uit te drukken.


 


Hoewel we wraak niet kunnen toelaten binnen ons strafrechtsysteem, vind ik de volledige afkeuring van elke vorm van wraak in elke mogelijke situatie een te vrome en moreel afstandelijke houding. Wraak is volgens sommigen altijd irrationeel en in geen enkele omstandigheid te rechtvaardigen. Het is volgens hen een oververhitte emotie waar de woedende massa door gebiologeerd wordt, maar waar rationele mensen altijd afstand van moeten nemen. Maar anderzijds is er ook de enorme emotionele pijn waarvoor slachtoffers vergelding zoeken. Daarom is wraak niet enkel een bloeddoorlopen emotie, maar ook de ruwe, gewelddadige broer van gerechtigheid.

Het is beter om wraak eerlijk te erkennen als een emotie die in ieder van ons potentieel aanwezig is (zij het vaak in een gesublimeerde of verdoken vorm), een emotie die in feite gestoeld is op een buikgevoel van rechtvaardigheid.

 “Het invoeren van de doodstraf zou bijna onvermijdelijk leiden tot schendingen van mensenrechten en executies van mensen die achteraf onschuldig blijken.”

Voor veel onrecht kunnen mensen vaak de kracht vinden om anderen te vergeven. Vergiffenis is in de meeste gevallen inderdaad de moreel hogere route, die bovendien ook het meest louterend is voor het slachtoffer.

Maar evengoed bestaan er onvergeeflijke misdaden (kindermoorden, genocide, …) gepleegd door individuen die nauwelijks spijt of berouw voor voelen. Moesten we op een of andere manier in staat zijn om het gevaarlijke ‘hellende vlak’ waar ik eerder over sprak te vermijden, zou wraak op zulke ‘morele monsters’ uitzonderlijk wel moreel geoorloofd zijn.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *